Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩы В. АԤҲАЗОУ иқәгылара
Ҳаҭыр зқәу ҳашәҟәыҩҩцәа, ҳаизара ду иалахәу зегьы!
2016 ш. декабр 6 рзы имҩаҧысыз ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ХIII аизара ду аҟны иалхын ҳарҿиаратә еилазаара анапхгареи ахадара ҿыци. Иахьа имҩаҧааго XIV ҳаизара ду аҟны ишәсырдыруеит хәышықәса ирыҵанакуа аамҭа иалагӡаны ААР ахадара имҩаҧнагаз аусура аҳасабрба. Аусура зегьы азкын ҳхеидкыла алитературатә ҧсҭазаара иахьынӡалшоз аиҿкаара.
Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла изаамҭану ажәиҧшьтәи аизара ду мҩаҧысуеит, уаанӡатәиқәа реиҧш, ишаабац. Аха абжьааҧнытәқәа излареиҧшымгьы ыҟоуп. Ишыжәдыруа, 2020 ш. аналагамҭа инаркны, зехьынџьара еиҧш, ачымазара ҿкы КОВИД-19 иамҽханакит ҳтәылагьы. Ҳтәылауаа аӡәырҩы ачымазара иахҟьаны рыҧсҭазаара иалҵит, урҭ рхыҧхьаӡараҿы иҟоуп ҳашәҟәыҩҩцәа иреиуазгьы. Ҳәарада, ари ҳшьара ҳақәнаҟьеит, аҭагылазаашьа ӷәӷәала иахьысит инеизакны акультура. Аҧсҭазаараҿы ега уадаҩра цәырҵыргьы, аханатә еиҧш, игәыгәҭамыжьхароуп ҳхатәы бызшәа, ашәҟәыҩҩцәа аҧхьа инаргыланы, аҳәынҭқарратә бызшәа аҿиара иацхраауа зегьы, ахылаҧшрагьы рымазароуп. Аҧсуа ҳәынҭқарра ҧсыс иахоу ҳажәлари ҳхатәы бызшәеи роуп, ус анакәха ҳажәлар ҳбызшәа еиднакылалароуп. Ҳажәлар рхеиқәырхараҿы уасхырс иҟоу абызшәоуп. Ашәҟәыҩҩцәагьы ҳхықәкы хадақәа ируакзароуп ҳбызшәа аиҷаҳара, ахӡыӡаара, ицәырҵуа апроблемақәа рыӡбра аҽалархәра, ацхраара. Абызшәа ацқьарагьы, хымҧада, иацклаҧшлатәуп.
Традициала убас ишьақәгылахьеит – аҧсуа шәҟәыҩҩы ахаангьы игәы рҭынчны ихатә рҿиара мацара инапы алакны дҟамлац. Ижәлари иҧсадгьыли рызҵаарақәа дрызхьамҧшлар ауамызт. Иахьа еиҳагьы актуалра рылоуп ахеиқәырхара иамадоу апроблемақәа. Ахатәы бызшәеи, ҳдемографиатә ҭагылазаашьеи, амилаҭтә культуреи еицрыхшьа рымаӡам. Абарҭқәа ашәҟәыҩҩцәа рызхьаҧшлар акәхоит аҧхьаҟагьы. Аӡәгьы изы имаӡам алитературатә бызшәа ашьақәыргылареи арҿиареи рус аҟны ашәҟәыҩҩцәа рлагала, убри аҟнытә, уажәынахысгьы абызшәа ацқьара ацклаҧшразы рыбжьы дыргалароуп.
Зегьы еицырдыруеит, ашәҟәыҩҩы иҩымҭақәа ихала излаҧиҵо ала, егьырҭ дызларылукаауа ихатә дунеи имоуп. Уа иҭагӡоуп, ирҿиара мҩа еиҧш, иҧсадгьыли ижәлари рҧеиҧш азхәыцра, ахатәы бызшәа ахӡыӡаара. Абарҭқәа рыкәша-мыкәша еснагь игәы иҵхо рацәоуп. Урҭ азҵаарақәа Дырмит Иасыф-иҧа Гәлиа ихаангьы иқәгылан, иҧынгылон, аамҭақәа акыр ишуадаҩызгьы Д. Гәлиа игәамч алшара инаҭеит алитература ауасхыр азышьҭаҵара. Инаивагылази иареи рымчқәа еилаҵаны ҳажәлар ирырҭеит ҳмилаҭ рдоуҳа иахылҵыз арҿиамҭақәа. Шәышықәса рыла ҳсахьаркыратә литература ҽаҧарак иҧеит, уи иаҵагылон ахьӡ ҿыцқәа. Иналукааша ҳашәҟәыҩҩцәа рырҿиамҭақәа ҳажәлар рмилаҭ хдырра ашьҭыхра иацхраауан, урҭ адунеи алитературақәа ҳрыладыргылеит, шьардагьы рылдыршеит. Ҳашәҟәыҩҩцәа, уаанӡеиҧш, иахьагьыдосу иҭыҧ имоуп, зегьы рхеибарҭәаара иалнаршоит амилаҭ литература арҿиара. Уажәынахысгьы урҭ рҩымҭақәа рыла ирааӡалоит еиҵагыло абиҧарақәа. Ус анакәха, ахатәы бызшәа агәыблра дыркреи, Аҧсадгьыл абзиабара рылааӡареи, рмилаҭ хдырра ашьҭыхреи ҳанрызхәыцуа ауаажәларраҿы ашәҟәыҩҩы илагала шьардоуп.
Ҵабыргуп, аҧсҭазаара ҧхьаҟа ицоит, ҳажәлари рхатәы бызшәеи рынарха иацхраауа иҟалароуп ҳаамҭазтәи ауаажәларра иалаҵәо атехнологиа ҿыцқәа, урҭ ирыҵадмырӡроуп ҳмилаҭ хаҿра, ҳдоуҳатә культура. Араҟа шьарда иҵанакуеит ашәҟәыҩҩы. Иашоуп, амилаҭтә культура аҿиара амҩан еснагь ауадаҩрақәа ыҟан. Аха ҳазҭагылоу аамҭазы убас иццакны апроцессқәа ҿиоит, иахьа узхьымӡаз, амш иузацәымгаз уаҵәы ихьшәахоит. Убри аҟнытә, ҳмилаҭтә культура амахәҭақәа ируаку алитература ахаҵгылара аманы аҿиара амҩа ианызароуп, ашәҟәыҩҩцәагьы рзеиҧш усқәа рҟны аидгылара аадырҧшлароуп. Убарҭқәа рыла рхыҧша шьҭырхлароуп. Уи азы аҿырҧшы бзиа ҳамоуп. Амилаҭ-хақәиҭратә қәҧара аҭоурых аҟны ҳашәҟәыҩҩцәа аҭыҧ хадақәа руак ааныркылоит. Иахьагьы иаҧсоу абиҧарақәа реиҵааӡараҿы ашәҟәыҩҩы илагала акырӡа аҵанакуеит. Иззымдыруада, адемократиатә шьаҭа змоу ауаажәларра еиуеиҧшым агәаанагарақәеи азнеишьақәеи шацу. Ҳҳәынҭқарреи ҳажәлари рхаҿра аиқәырхаразы аҽеиҩшара, аҽеиҟәыҭхара аҭыҧ амамзароуп, уи азеиҧш милаҭтә культура аҩаӡара ланарҟәуеит, асахьаркыратә литература аҿиарагьы иаҧышьклаҳәуеит. Адунеи аҟны ахәаахәҭреи амал арҳареи рыда даҽакы ҟамлар, уи ауаҩытәыҩса ихдыррагьы шьақәнаҟьоит. Алитераторцәа ари изанышәаӡом. Аҧсны ақалақьқәеи араионқәеи рҟынгьы адоуҳа ныҟәзго, еиқәзырхо, изхьыҧшуа ауаа еиҳахар, акультуратә хәышҭаарақәа аҧеиҧш бзиа рымазаауеит. Уи аабарҭоуп ҳтәыла араионқәа ҳанырҭаауа, асеминарқәеи еиуеиҧшым аиҧыларақәеи раан. Иахьазы ҿыӷәӷәала иҳазҳәом, иаагозар Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа дуқәа рыхьӡқәа ирыдҳәалоу алитературатә центрқәа ирышьашәалоу, Аҟәа еиҧш, ҳтәыла егьырҭ ақалақьқәеи араионқәеи рҟны иҳамоуп ҳәа. Еиуеиҧшым агәыҧқәа, акружокқәа уҳәа ыҟазаргьы, рымҽхак ҭбаам. Ега ус акәзаргьы, маҷ-маҷ атрадициа шьақәгыло иалагеит, убас, Ҷлоу, 2017 ш. раахыс Б. Шьынқәба Имемориалтә ҩны-музеи акәны иаҧҵоу аҟны. Абри ашәҟәыҩҩцәа реилазаара аҧхьаҟагьы рыхшыҩзышьҭраҿы иҟалар бзиоуп ҳәа сгәы иаанагоит.
Ақалақьқәеи араионқәеи рҟны ҳашәҟәыҩҩцәа рыхьӡқәа ирыдҳәалоу акультуратә хәышҭаарақәа раҧҵара иацхраалатәхоит. Урҭ акырӡа ицхыраагӡахоит ашәҟәыҩҩцәеи аҧхьаҩцәеи реимадареи русецуреи рҟны.
Абар, шьҭа традицианы ишьақәгылеит есышықәса март 21 рзы апоезиа Адунеизегьтәи амш азгәаҭара. Атәылақәа жәпакы рҟны иазгәарҭо апоезиа аныҳәа 2011 ш. раахыс Аҧснгьы аҽышьақәнарӷәӷәеит. Хәышықәса ирҭагӡоу аамҭала акәзар, апоезиа амш азгәаҭан: Е. Ешба ихьӡ зху Аҟәатәи 5-тәи абжьаратә школи, И. Гь. Папасқьыр ихьӡ зху Аҧснытәи Амилаҭтә библиотекеи, Б. У. Шьынқәба имемориалтә ҩны-музеи (Ҷлоу), Н. А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи 10-тәи Ашьхарыуаа ршколи уҳәа рҟны.
Апоезиа аныҳәа азгәаҭара зҽалазырхәуа аҿари ашколхәыҷқәеи рхыҧхьаӡара есааира иазҳауеит. Ҳәарада, ас еиҧш иҟоу аусмҩаҧгатәқәа амилаҭтә литература иазхьанарҧшуеит, агәблра днаркуеит, апоетцәеи аҧхьаҩцәеи ацҳақәа рыбжьанаҵоит.
ААР ҳтәыла ақалақьқәеи араионқәеи рҟны имҩаҧнагоз алитературатә семинарқәа, иара убас еиуеиҧшым аконкурсқәа реиҧш иҟоу иалдыршоит аҿар алитература иазхьанарҧшыртә аҭагылазаашьа аҧҵара, ашәҟәы аҧхьара рылааӡара, рмилаҭ хдырра ашьҭхра. Абри аганахьала уахәаҧшуазар, аҵак ду рымоуп. 2018 ш. рзы акәзар, зыӡбахә сымоу асеминарқәа ирыбзоураны аибашьра ашьҭахь раҧхьаӡа акәны Аҟәа еиҿкаахеит Аҧсны алитераторцәа ҿарацәа I рсеминар. ААР ахадараҿы егьазыӡбан ҩышықәса рахьтә знык амҩаҧгара. Уи ицәырнагеит алитературахь зшьаҿа еихызгоз аҿар. Урҭ иреиӷьу рҩымҭақәа апериодикатә кьыҧхь ианылеит. Абри инамаданы иазгәаҭатәуп ААР аҟны еснагь ахылаҧшра шрымоу алитераторцәа ҿарацәа, егьеиҿкаан аҿар аус рыдуларазы акомиссиа. ААР аҟны иаҧҵоуп иара убас З. Ҭҳаиҵыкә напхгара зылҭо Алитературатә клуб, ҳтәыла араионқәа рҟны еиҿкаауп уи аҟәшақәа, урҭ русура ҳәаақәызҵо анапхгаҩцәа алхуп. Дареи ҳареи ҳусеицура алҵшәақәа аанашьҭуеит. ААР иҭнажьуеит аҿар рҩымҭақәа еидызкыло аизга «Ашацкыра». Ҳжурналқәеи ҳгазеҭқәеи рдаҟьақәа рҟны иаҳкьыҧхьуеит аҿар рырҿиамҭақәа.
Инамҩатәны иазгәаҭатәуп аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ААР ашҟа ишҳадаҳкылаз апрозаикцәа: Д. Быҭәба, Н. Џьынџьал, апоетцәа А. Аҟалӷьба, И. Миқаиа, А. Ҷыҭанаа. Араҟа иҳәатәуп ААР аилазаара иалаӡам ҳәа ҳахәамҧшыкәа алитераторцәа рҩымҭақәа хазы шәҟәқәаны ишрызҭҳажьуа, урҭ иреиуоуп: З. Бараҭелиа, И. Миқаиа, Л. Ҟаитан, А. Аҟалӷьба, Р. Џьопуа, Џь. Инџьгиа, А. Кәарҷиа, А. Ҷыҭанаа уҳәа убас егьырҭгьы. Ҳаҧхьаҟазгьы аҿар рганахьала иааиҧмырҟьаӡакәа аусура иацҵалатәуп. Ус анакәымха, ахьӡ ҿыцқәа рцәырҵра уадаҩхоит. Алитераторцәа ҿарацәа рҩымҭақәа реилыргара, ахҳәааҟаҵара акырӡа аҵанакуеит. Уи иазкны акьыҧхь аҟны зныкымкәа иқәгылахьеит Р. Қапба, В. Кәаӷәаниа уҳәа егьырҭгьы.
Хәышықәса ирылагӡаны алитературатә ҧсҭазаараҿы ААР ишьҭнахуаз, излацәажәоз, инанагӡоз азҵаарақәа зегьы зызкыз аҧсуа литература аҿиара апроцесс арманшәалара, ахаҵгылара, ацхраара уҳәа ракәын. Риубилеиқәа инарыдҳәаланы рҩымҭақәа реизгақәа томла еидкыланы иҭыжьын: Б. Шьынқәба, Кь. Чачхалиа, Т. Аџьба уҳәа егьырҭгьы.
Арҭ ашықәсқәа рыла ҳлитература иаланагалеит акыр аҩымҭақәа, иҭыжьын ашәҟәқәа маҷымкәа. Ажанрқәа аҿиара амҩа ианын, амала, абжьааҧнеиҧш имаҷны ицәырҵит адраматургиа иаҵанакуа. Рроман ҿыцқәа ҭыҵит: А Кәыҵниа, Д. Быҭәба, Н. Венедиктова, В. Басариа, рпрозатәи рпоезиатәи рҿиамҭақәа реизгақәа ҭыжьын иара убас А. Гогәуа, П. Бебиа, Т. Ҷаниа, Н. Кәыҵниа, В. Касланӡиа, Г. Аламиа, А. Мықәба, И. Аҳашба, В. Аҧҳазоу, А. Лагәлаа, Гә. Сақаниа, Гә. Кәыҵниа, З. Ҭҳаиҵыкә, Н. Џьынџьал, А. Сарециан, Д. Габалиа, А. Аҟалӷьба уҳәа егьырҭгьы. Адраматургиа ажанр ала иҭыҵит А. Мықәба ирҿиамҭақәа, аҧхьаҩцәа ироуит Б. Шьынқәба, П. Бебиа рымшынҵақәа, акымкәа-ҩбамкәа ҳклассикцәа риубилеитә ҭыжьымҭақәа. Алитература аҭҵаара аганахьала акәзар, иҭыҵит Р. Қапба, З. Џьапуа, В. Бигәаа, В. Кәаӷәаниа уҳәа рышәҟәқәа. Ара иазааҭгылазар ахәҭоуп ҳҵарауаҩ, ААР аилазаара иалоу В. Бигәаа акыр шықәса раахыс еидикылоз аматериалқәа ирыбзоураны иахьҭыҵыз «Алашара» - 1955-2012 шш.» зыхьӡу ашәҟәы. Уи еиднакылеит аҭҵаарадырра иаҵанакуа иаҧхьажәа зцу ажурнал «Алашара» жанрла еихшоу абиблиографиа. Алитературатә ҧсҭазаараҿы ари хҭыс бзианы ишьатәу ируакуп, избанзар даараӡа хәарҭара алоуп.
2020 ш. рзы ААР иаиуит ахатә саит (аҧсышәалеи урысшәалеи). Уи еиҿкаауп иаабац саитк еиҧш, иамоуп ахәҭақәа: ААР аҭоурых, ахҭысқәа (ажәабжь ҿыцқәеи аҿцәажәарақәеи), аҭыжьымҭақәа, ашәҟәыҩҩцәа, амедиа (афотосахьақәеи авидеонҵамҭақәеи). Асаит ахьаатуа адаҟьа хадаҿы хаз-хазы ажурнақәа «Алашара», «Амцабз», агазеҭ «Аамҭа» рдаҟьақәагьы цәырҵуеит. Уажәазы уаҟа еизгоуп аа-шықәса раахыс иҭыҵхьоу рномерқәа зегьы. Уи ахархәаразы даараӡа иманшәалоуп. Асаит аусура иалнаршоит алитературатә ҧсҭазаара инарҭбааны аӡыргара, ҳжурналқәеи ҳгазеҭи рыларҵәара. Асаит хәарҭара аланы излаҟоу ала, есааира ихарҭәаахалоит, аҧхьаҟазгьы уи аусура иацҵалатәуп. Ари хархәага бзиоуп ҳтәыла анҭыҵгьы, аҳәаанырцәтәи аҧсуа диаспорақәа рхаҭарнакцәа рыҩнуҵҟагьы ҳлитературатә ҧсҭазаара аларҵәаразы. ААР иаиуит ахатә емблемагьы. Иҭабуп ҳәа иаҳҳәоит асахьа ҳазҭызхыз Р. Габлиа. Еиқәҳаршәеит иара убас ААР аемблема асахьа зну абираҟ хәыҷы, агәышҧы иадыркуа адырга. Урҭ еиуеиҧшым аконкурсқәа рҟны иалкаахо адипломқәа ирыцҵаны иранаҳшьоит.
Аҧсуа литература аиҭагара аус аганахьала аиҵахарақәа шыҟоу жәдыруеит. Асовет аамҭазы жәаҩыла рышәҟәқәа аурысшәеи егьырҭ абызшәақәеи рахь еиҭаганы иҭыҵуазҭгьы, иахьазы ауадаҩрақәа ҳаҧгылоит. Ишыжәдыруа, аҧхьа цәаҳәа-цәаҳәала еиҭагатәуп, нас аиҭагаҩ - азанааҭдырҩы инагӡаны еиҭеигароуп. Абри ҳасаб азуны 2018 ш. рзы ААР аҟны иаҧаҳҵеит аҩымҭақәа цәаҳәа-цәаҳәала реиҭагаразы акомиссиа, насгьы ахәқәа шьақәҳаргылеит апрозеи апоезиеи еихшаны. Иӡбоуп апоезиа ала ахацыркра. Апоетцәа ражәеинраалақәа еизаҳгоит, цәаҳәа-цәаҳәала аиҭагарахьгьы рхы ҳархоит. Иахьа уажәраанӡа иҟоуп еиҭагақәоугьы. Шьаҿа бзиоуп ҳәа сгәы иаанагоит В. Занҭариа ҳаамҭазтәи апоетцәа гәыҧҩык ражәеинраалақәа ахьеиҭеигаз. Урҭ ааигәа агазеҭ «Аамҭа» аҟны иаҳкьыҧхьит. Ҳашнеи-шнеиуа иҟалоит аиҭага ҿыцқәа хазы шәҟәны иҭыжьзар, Аҧсны еиҧш, анҭыҵгьы. Сгәы иаанагоит, иманшәаланы аусура шьақәгылар, ишнеи-шнеиуа апрозахьгьы аиасра алшоит ҳәа. Аџьабаа ацуп, аха аиҭагара ада ҧсыхәа ҳамаӡам ҳлитература аҳәаақәа рырҭбааразы.
Хәышықәса ирылагӡаны урысшәала иҭыжьын: Б. Шьынқәба «Иҩымҭақәа» (х-томкны, Аҟәа, 2017), А. Гогәуа иажәабжьқәа реизга («Вкус молнии», Санкт-Петербург, 2020), Д. Наҷҟьебиа ироман «Аҵх ахықәан» (Москва, 2018), иара убас испан бызшәала (Богота, Колумбиа, 2017), серб бызшәала (Белград, Сербиа, 2018), алитератураҭҵаара иаҵанакуа В. Бигәаа ишәҟәқәа «Амилаҭтә литературақәа рыҭҵаара азҵаарақәа» (урысшәала, Москва, 2017), «Аҧсуа литература ХХ ашә. 20-тәи 50-тәи ашықәсқәа (Атеориа азҵаарақәа, аҭоурых, ҳаамҭазтәи аспектқәа» (урысшәала, Москва, 2018).Москва иҭыжьын иара убас ҳаамҭазтәи апоетцәа ражәеинраалақәа реизга «Сухумская крепость» (2017). Уи аӡыргара мҩаҧыргеит Москва, ашәҟәыҩҩцәа реидгылақәа жәларбжьаратәи реилазаара аҟны. Дара роуп иаҳзыҭзыжьызгьы. Москва иҭыҵит В. Аҧҳазоу ипоезиатә рҿиамҭақәа реизга «Родник» (2018). Апандемиа иахҟьаны иазгәаҭаз аҿҳәара иахыҧазаргьы, Москва урысшәала иҭыҵраны иҟоуп ҳаамҭазтәи ашәҟәыҩҩцәа ражәабжьқәа реизга. Ҭырқәшәала Сҭампыл иҭыжьуп аиҭагара аус аҟны зџьабаа дуу О. Чкотуа еиҭеигаз Г.Аламиа ипоезиатә рҿиамҭа «Нарҭашәа» (2021), иара убас А.Лагәлаа иповест «Зҿы аарту ахәра» (2022), Аҟәа иҭыҵит В. Бигәаа, В. Аҧҳазоу авторцәас измоу «Абхазские писатели. Библиографический словарь» (2017) уҳәа егьырҭгьы. Ҳаилазаара иалоу апоет, апрозаик А. Сарециан иакәзар, илшамҭақәа ыҟоуп ҩ-жәларык, ҩ-культурак реигәныҩра аус аҟны. Уи аерман бызшәахь еиҭеигаз ҳпоетцәа ражәеинраалақәа Ермантәыла зныкымкәа апериодикатә кьыҧхь ианылеит. Аҟәа иҭыҵыз ишәҟәгьы иагәылоуп аҧсуа поетцәа аӡәырҩы ражәеинраалақәа реиҭагақәа.
Урыстәылан еиуеиҧшым ажурналқәеи, аизгақәеи, агазеҭқәеи рҟны ҳпоетцәа ражәеинраалақәа аурысшәахь еиҭаганы икьыҧхьын. Урҭ иреиуоуп: агазеҭ «Общеписательская Литературная газета», аизга «Антология: Писатели современной Евразии 2018» (Москва, 2018), «Литературный журнал ЛИФФТ» (Кабардино-Балкарская Республика, №1,2021) уҳәа егьырҭгьы.
Ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», агазеҭ «Аамҭа» рредакциақәа русурала ҳтәылаҿы алитературатә, акультуратә ҧсҭазаара иалахәуп.
Ажурнал «Алашара» аредакциаҿы атрадициа бзиақәа ирыцҵо, еихаҳауа иаауеит, убри алагьы амилаҭтә литература аӡыргараҿы иалнаршо рацәоуп. Ашәҟәыҩҩцәа раҧхьаӡа рҩымҭақәа рыманы арахь имҩахыҵуеит. Уи нахыс аҧхьаҩ иахь амҩа рзылырхуеит. Алитература ажанрқәа ирыҵанакуа реиҧш, аҭҵаарадырра еиуеиҧшым ахырхарҭақәа ирызкны иааиҧмырҟьаӡакәа аҵарауаа рыҭҵаамҭақәа ркьыҧхьуеит. Еиуеиҧшым арубрикақәа еидыркылоит азҿлымҳара бзиа змоу аочеркқәа, астатиақәа. Ури ала апублицистика аҭыҧ ҷыда ааннакылоит. «Аҿар рыбжьы», «Ахьӡ ҿыцқәа» реиҧш иҟоу арубрикақәа рыла ицәырыргоит алитературахь раҧхьатәи зшьаҿақәа еихызго аҿар рҩымҭақәа. Ари традициала иаауеит.
Алитературатә ҧсҭазаара аныҧшуеит агазеҭ «Аамҭа». Апоезиеи апрозеи реиҧш, лассы-лассы ианылоит алитератураҭҵаара, еиуеиҧшым ахҳәаақәа, ахатәы бызшәа аҭагылазаашьа, ауаажәларраҿы ашәҟәыҩҩы иааникыло аҭыҧ, ашәҟәыҩҩы игәаанагара, апоезиа ахәылҧазқәа, алитературатә еиҧыларақәа, аҿар рсеминарқәа, акультура еиуеиҧшым аганқәа аазырҧшуа акьыҧхьымҭақәа. Арахь иалоуп аиубилеиқәа, астол гьежьқәа, ашәҟәқәа рӡыргарақәа, урҭ рыхҳәаақәа уҳәа имаҷымкәа.
Ахәыҷтәы журнал «Амцабз» акәзар, ҧшшәы хкыла иҩычаны иҭыҵуеит, аха егьырҭ рҟны еиҧш, аредакциа ауадаҩрақәа азцәырҵуеит. Уаанӡеиҧш, иахьагьы ахәыҷтәы литература иамоу аиҵахара ари аҭыжьымҭагьы ианымҧшыр ауам. Ашколхәыҷқәа ражәеинраалақәеи ркьыҧхьымҭа хәыҷқәеи, хымҧада, иаҭахуп, аха ажурнал адаҟьақәа рҟны аҧхьаҩцәа ирбозароуп ҳашәҟәыҩҩцәеи ҳпоетцәеи рырҿиамҭақәа. Ахәыҷқәа рдунеи иазааигәоу, урҭ рдунеихәаҧшра ааазырҧшуа аҩымҭа ҿыцқәа анылалароуп. Аха ахәыҷтәы литератураҿы иҟоу аиҵахара иахҟьоит ари аҭагылазаашьа. Аҧхьаҟазы ҷыдала агәцаракра аиурц азы мҩақәак ҧшаатәхоит арҿиаҩцәа рус ргәы азҭаҵаразы. Иалшозар, агонорар аиҳатәра еиҧш иҟоу еиуеиҧшым азнеишьақәа рыла иазхьаҧштәхоит. Адраматургиа ажанргьы убасала ҟазшьак азыҧшаатәхоит.
Алитература ажанрқәа рыбжьара аҧыжәара шрымац ирымоуп апоезиеи апрозеи. Уаанӡеиҧш адраматургиа аиҵахара аныҧшуеит, А. Мықәба, В.Касланӡиа, В.Басариа, В.Кәаӷәаниа уҳәа рырҿиамҭақәа цәырҵуазаргьы, иазхьаҧшуа ашәҟәыҩҩцәа маҷҩуп. Ҿырҧшыс иаагозар, А. Мықәба идраматә ҩымҭақәа рахьтә Аҧсуа ҳәынҭқарратә аҿар ртеатр асценаҿы иқәдыргылеит «Қьалашьбеи», С.И. Ҷанба ихьӡ зху Аҧсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны – «Гәымсҭатәи абаллада», В. Касланӡиа ипиеса «Аилага» – Шә.А. Ԥачалиа ихьӡ зху Тҟәарчалтәи аҳәынҭқарратә акомедиатә театр аҟны ахәаҧшцәа идырбан.
Аҧсуа литература аҭагылазаашьа алацәажәараан, инамҩатәны зҵаарак цәырҵуеит. Ҳаамҭазы акультура уаназхәыцуа иаразнак ухаҿы иааиуеит: атеатрқәеи асахьаҭыхратә ҟазареи, амузыкатәи акультуратәи ҵараиурҭақәеи, амузеиқәеи, абиблиотекақәеи уҳәа егьырҭгьы. Нас, алитература аҭыҧ абаҟоу? Алитература ацымкәа акультура зхаҭәаахом, урҭ еицызароуп, ихеибарҭәаалароуп, аҿиара амҩа еицанызароуп. Ҵабыргуп, ашәҟәқәа аҳәынҭқарра иҭнажьуеит, ҳусҳәарҭақәеи ҳредакциақәеи уи анапаҵаҟа иҟоуп, иҳацхраауеит, иаҳхаҵгылоит. Д. И. Гәлиа, Т. Шь Аџьба рыхьӡқәа зху аҳәынҭқарратә премиақәа риуразы аконкурсқәа рыларҳәоит, иалкаахауа апремиақәа ранаршьоит. Аха ауадаҩрақәа иреиуаны ҳахәаҧшуеит ҳредакциақәа ирзыҧҵәоу ауалафахәқәеи, агонорари, атипографиатә харџьқәеи уҳәа рыцҵара ахьзалыршамхац. «Алашара» - атираж 1000 цыра аҟнытә иагырхаз абжа аганахьалагьы азҵаара ӡбамкәа иаауеит.
Абарҭқәа инарымаданы узавсуам даҽакгьы. Ишыжәдыруа, 2007 ш. рзы Аҧсны Жәлар Реизара иаднакылеит «Аҧсны ауаажәларратә еидҵарақәеи, апартиақәеи, ахеидкылақәеи рзы» Азакәан. Ааигәа иаҧҵахаз иаабац уаажәларратә еиҿкаарак, хықәкыс иамазаалакгьы, иамоу азин иаҟарартәит ҳарҿиаратә еилазаарақәа рзинқәагьы.
Ашәҟәыҩҩы ирҿиара агәацҧыҳәара инаҭоит, хымҧада, иџьабаа ахәшьара анаиуа. Хәышықәса рыҩныҵҟа Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп: апоет, аиҭагаҩ Денис Чачхалиа, Т. Аџьба ихьӡ зху апремиа акәзар, Анатоли Лагәлаа, Валери Касланӡиа, Геннади Аламиа, Валентин Кәаӷәаниа, Нафи Џьусоиҭы ихьӡ зху Аахыҵ-Уаҧстәыла Амилаҭтә литературатә премиа, иара убас илитературатә усуреи ауаҧс литература аклассик Косҭа Хетагуров ишәҟәы «Ирон фандыр» («Ауаҧс ҧхьарца») ахьеиҭеигази рзы Нхыҵ-Уаҧстәыла (Аланиа) иреиҳау аҳәынҭқарратә ҳамҭа «Во славу Осетии» ианашьоуп Геннади Аламиа.
2021 ш. рзы Ф. Искандер ихьӡ зху Жәларбжьаратәи алитературатә премиа ианашьан ашәҟәыҩҩы Даур Наҷҟьебиа. Уаанӡа, 2017 ш. рзы ари алитературатә премиа аиуразы иқәыргылаз Витали Шариа ишәҟәы «Букет Абхазии» Адиплом ҷыда анашьан,2020 ш. акәзар, аноминациа «Дерево детства» аҟны иажәабжь «Машинка времени» азы апремиа ахаҭа ианашьан.
2018 ш. рзы ашәҟәыҩҩы, аклассик Ӡ. Хә. Дарсалиа диижьҭеи 120 ш. аҵра аиубилеи инамаданы Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла иаҧнаҵаз уи ихьӡ зху алитературатә премиа ранашьан аконкурс аҟны иалкаахаз ашәҟәыҩҩцәа: Алықьса Гогәуа, Даур Наҷҟьебиа.
Ҳашәҟәыҩҩцәа рахьтә – Аҧсны Ахада инапы зҵаиҩыз Аусҧҟала Аҧсны жәлар рпоет ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ихҵан Платон Бебиа, Аҧсны акультура зҽаҧсазтәыз аусзуҩы ҳәа ахьӡ ихҵоуп Валери Касланӡиа, Аҳәынҭқарратә ҳамҭақәа ранашьоуп: Алықьса Гогәуа – «Ахьӡ-Аҧша» аорден I аҩаӡара, Геннади Аламиа – «Ахьӡ-Аҧша» аорден II аҩаӡара, Анатоли Лагәлаа – «Ахьӡ-Аҧша» аорден III аҩаӡара.
С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аҧсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҟны иазгәаҭан: Аҧсны жәлар рпонт Баграт Шьынқәба диижьҭеи 100 ш. аҵра, Аҧсны жәлар рышәҟәыҩҩы Алықьса Гогәуа 85 ш. ихыҵра аиубилеи (иара убас Очамчыра араион Акультура Ахан аҟны), Кьыршьал Чачхалиа диижьҭеи 100 ш. аҵра, Денис Чачхалиа70 ш. ихыҵра, Анатоли Лагәлаа 60 ш. ихыҵра иазкыз аиубилеиқәа. В. Г. Арӡынба ихьӡ зху аибашьратә фырхаҵара амузеи аҟныиазгәаҭан Алықьса Лашәриадиижьҭеи 90 ш. аҵреи Џьума Аҳәба80 ш. ихыҵреи ирызкыз аиубилеиқәа. И. Г. Папасқьыр ихьӡ зху Аҧснытәи Амилаҭтә библиотекаҿы риубилеиқәа азгәаҭан: Ӡаӡ Дарсалиа (120 ш), Иван Папасқьыр (115 ш), Алықьса Џьениа (90 ш.), Борис Гәыргәлиа (85 ш.), иара убас Владимир Басариа (85 ш.), Ҳаири Қәҭарба (60 ш.) риубилеитә хәылҧазқәа мҩаҧган. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҟәатәи 4-тәи абжьаратә школ аҟны имҩаҧган Аҧсны жәлар рпоет Нели Ҭар-ҧҳа диижьҭеи 85 ш. аҵра иазкыз аиубилеитә хәылҧазы. Апоет Терент Ҷаниа 80 ш. ихыҵра иазкыз аиубилеитә хәылҧазы мҩаҧысит Аҟәатәи аҧшьбатәи ашколи Д. И. Гәлиа имемориалтә музеии рҟны. Гәдоуҭа араион акультура Ахан аҟны иазгәаҭан Анатоли Возба (85) ииубилеи, Аҷандара ақыҭан – Таиф Аџьба (80) ииубилеитә хәылҧазы.
Ԥҟараны излаҧу ала, иаҳҧхахьоу ашәҟәыҩҩцәа реиҧш, иахьа иҳалагылоу рахьтә риубилеиқәа ирызкны еснагь апериодикатә кьыҧхь ианылоит, рырҿиара ҳлацәажәоит, ателехәаҧшратә каналқәа рыла адырраҭарақәа реиҿкаара ҳахаҵгылоит. Араҟа рыӡбахә аҳәара ахәҭоуп ҳәа сгәы иаанагоит ателехәаҧшра аканалқәа рыҩбагьы рнапхгарақәа, насгьы зааҧсара ыҟоу апоетцәа-ажурналистцәа И. Ҳаџьымба, Е.Бебиа, А. Чхамалиа, иара убас ажурналист А.Чагәаа ҷыдала еиҿыркаауа алитературатә дырраҭарақәа рзы. Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы «Спутник Аҧсны» лассы-лассы ашәҟәыҩҩцәа ирызкны дықәгылоит апоет, апрозаик, апублицист А. Лагәлаа.
Арҭ ашықәсқәа ирҭагӡоу аамҭазы риубилеиқәа ыҟан ашәҟәыҩҩцәа:Миха Лакрба, Иван Ҭарба, Алықьса Џьонуа, Анатоли Аџьынџьал, Владимир Анқәаб, Гьаргь Гублиа, Фазиль Искандер, Платон Бебиа, Владимир Ахьиба, Терент Ҷаниа, Лев Лиубченко уҳәа егьырҭгьы. Иҳалагылоу ҳарҿиаҩцәа рахьтә акәзар – риубилеиқәа ыҟан: Геннади Аламиа, Анзор Мықәба, Руслан Қапба, Маҳинур Папба, Даур Наҷҟьебиа, Ҳаири Қәҭарба, Виачеслав Бигәаа, Зураб Џьапуа, Валентин Кәаӷәаниа, Анатоли Лагәлаа, Екатерина Бебиа, Нонна Џьынџьал уҳәа егьырҭгьы. Ажурналқәа «Алашареи» «Амцабзи» аҧҵоижьҭеи 65 ш. аҵра арыцхәқәа ирызкны акьыҧхь ианыҧшит, ателехәаҧшраҿы адырраҭарақәа еиҿкаан.
Алитературатә ҧсҭазаараҿы аигәныҩра амҽхак арҭбааразы, ҳтәыла аҩнуҵҟа еиҧш, аимадареи аусеицуреи иахьа еиҳагьы иаҭахны иҟоуп. Уи аамҭа ахаҭагьы иҳаҵанаҳәоит. Иҳабжьоу аиқәшаҳаҭра инақәыршәаны ҳаимадареи ҳусеицуреи ирыцаҳҵон Москва иҟоу ашәҟәыҩҩцәа реидгылақәа Жәларбжьаратәи реилазаара анапхгареи ҳареи. 2018 ш. раахыс аусеицуразы аиқәшаҳаҭра рыбжьоуп Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Краснодартәи аҟәшеи Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи. Ачымазара ҿкы иахҟьаны ҳаиҭанеиааирақәа ирыгхазаргьы, аицәажәарақәа злаҳаухьоу ала, аиҩызареи аусеицуреи рзы аиқәшаҳаҭра ҳабжьаҳҵартә аҭагылазаашьа ҟалоит Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Москватәи Ақалақьтә Еиҿкаареи, Евразиа ажәларқәа ркультуратә проектқәа рырҿиара ацхрааразы Афонди рнапхгарақәа рҟны. ААР злахәуЖәларбжьаратәи алитературатә проект «ЛИФФТ 2015-2035»анапхгаҩы М. Аль лакәзар, 2018 ш. Аҟәа даҳҭааит, аиҧыларагьы ҳаман ҳусеицура ацҵара гәҭакыс иҟаҵаны апроект ҿыцқәа рылацәажәаразы. Маҷк заацәазаргьы, иазгәаҭатәуп аимадарақәа рыбзоурала аиқәшаҳаҭрақәа ҳабжьаҳҵаразы аицәажәарақәа шҳаухьоу Ихьҧшым Аҳәынҭқаррақәа Реимабзиара иаҵанакуа даҽа тәылақәак рҟынгьы. Ари амҩа иаҳнарбоит ҳлитература анҭыҵ аӡыргареи, аиҭагара аус аиҿкаареи аҧхьаҟазы аперспектива шрымазаауа. Ҳаимадарақәа ирыбзоураны ҳнарҧхьоит ашәҟәыҩҩцәа реидгылақәа Жәларбжьаратәи реилазаара имҩаҧнаго аизарақәа рахь, Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахаҭарнак ари аилазаара анагӡаратә хеилак далоуп.
Ишәгәалашәоит, 2019 ш. рзы Аҧсны иаҭааит Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩы Николаи Иванов хадас дызмаз аделегациа. Уи ицын еицырдыруа адыга шәҟәыҩҩы Исҳаҟ Машбаш, ашьҭахь зыҧсҭазаара иалҵыз Краснодартәи ашәҟәыҩҩы Виктор Лихоносов, абаза шәҟәыҩҩцәа: Лариса Шебзухова, Олег Еҭлухов. Азҿлымҳара бзиа зауз аиқәшәарақәа мҩаҧысит. Уаанӡа Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩы Николаи Иванови ҳареи ҳусеицура иабзоураны ҿыц еиҭашьақәыргылахеит СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла иалаз ҳашәҟәыҩҩцәа рахьтә 1999 ш. рзы Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылахь ирыдыркылахьаз рсиа. Арҿиаратә еилазаара иалоу зегьы еицырзеиҧшу, иаку аршаҳаҭгақәа рыҭара зларыӡбахьаз ала, Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациеи рҟнытә 17-ҩык рсиа заа ирзаҳашьҭхьан. Убри аҟнытә,
17 цыра аршаҳаҭгақәа иманы даҳзааит ахантәаҩы. Урҭ ҳашәҟәыҩҩцәа ирзаҳшеит. Уи аахысгьы ҳаимадарақәа ҳарӡуам, агәыӷра злаҳамоу ала, ҳусеицура ацҵаразгьы аҭагылазаашьа ҟалоит.
Иаҳҭааз ашәҟәыҩҩцәа иреиуоуп иара убас Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Краснодартәи аҟәша ахантәаҩы Светлана Гриценко, Ф. Искандер ихьӡ зху Жәларбжьаратәи алитературатә премиа аҧҵаҩцәа ируаӡәку, апремиа рыҭаразы акомиссиа иалоу Борис Евсеев. Иаагозар, Б. Евсеев иҧыларазы еиҿкааз астол гьежь аҟны агәаанагарақәа реимдараан Ф. Искандер ихьӡ зху апремиа аиуразы аконкурс рылаҳәараан аҧхьаҟазы аноминациақәа руак аиҭагақәа ирзыркырц азы иҟаҳҵаз ажәалага иахаҵгылеит. Уи иабзоураны аҧсуа шәҟәыҩҩцәагьы азин рымазаауеит рҩымҭақәа реиҭагақәа рыла аҽалархәра.
2018 ш. рзы Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҧҵоижьҭеи 85 ш. аҵра инамаданы Аҟәа, ацәыргақәҵатә зал хада аҟны еиҿаҳкааит афотосахьақәа рцәыргақәҵа. Иҭыжьын иара убас ААР знысхьоу амҩа аҭоурых аазырҧшуа, ҳашәҟәыҩҩцәа рфотосахьақәа згәылоу, ҧшшәыла иҩычоу абуклет. Аригьы ҳаидгыла аҭоурых аӡыргаразы ицхыраагӡоуп. Ҳаҧхьаҟазы афотосахьақәа реизгара, насгьы иҳаҧхахьоу ашәҟәыҩҩцәа рхатә архивқәа реиқәырхареи реизгареи рганахьала ахшыҩеилаҵара аҭахны иҟоуп. ААР знысхьоу амҩа аҭоурых аазырҧшуа, насгьы ҧшшәыла иҩычоу афотосахьақәа ацҵаны афотоальбом аҭыжьра алыршахар культуратә хҭыс бзианы иҟалап ҳәа сгәы иаанагоит.
Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла имҩаҧнагаз астол гьежьқәа иреиуоуп: «Аҧсуа бызшәеи аинформациатә технологиақәеи» (ҩынтә), «Аҧсадгьыл ахь ахынҳәра азҵаатәқәа» (Аҧсадгьыл ахь ахынҳәразы Аҳәынҭеилаки ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи еилахәны), «Алитературақәа реигәныҩра» (ААР-и Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи еилахәны), «Алитературақәа реимадара аперспективақәа» (ААР-и Аурыс ПЕН-Центр ахаҭарнакцәеи еилахәны) уҳәа егьырҭгьы.
Аҧсны Аџьынџьтәылатә еибашьраҿы игоу Аиааира 25 ш. ахыҵра аҳаҭыр азы имҩаҧаагеит апоезиа ахәылҧаз «Аибашьра иалиааз ажәеинраалақәа», Б. У. Шьынқәба имшира аҽны, Ҷлоу, иҩны-музеи аҟны ашколхәыҷқәа алархәны имҩаҧган апоезиа ахәылҧаз. Зныкымкәа апоезиа ахәылҧазқәа еиҿкаан: Аҟәа еиуеиҧшым акультуратә хәышҭаарақәа рҟны, Аҟәа, лымкаала Аҧснытәи аҳәынҭуниверситет убрахь иналаҵаны, иара убас Гагра, Гәдоуҭа, Очамчыра, Тҟәарчал ақалақьқәа рҟны, ҳарҭаауан ақыҭақәа. Ажәеинраалақәа ирыҧхьон апоетцәа: Терент Ҷаниа, Валери Касланӡиа, Геннади Аламиа, Анатоли Лагәлаа, Гәында Кәыҵниа, Гәында Сақаниа, Заира Ҭҳаиҵыкә, Валентин Кәаӷәаниа, Дмитри Габалиа уҳәа егьырҭгьы.
Ашәҟәыҩҩи аҧхьаҩи реимадара иацхраауеит ашәҟәы ҿыцқәа рӡыргара. «Хатәгәаҧхарала ацҳаражәҳәаҩцәа» рхеидкыла абзоурала Москва иҭыжьыз А. Гогәуа ироман «Асду» аӡыргара еиҿкаан жәларбжьаратәи аинформациатә агентра «Россия сегодня» аҟны. Хаҭала уи салахәын. Аҽны, Аҟәа, аинформациатә агентра «Спутник Аҧсны» аҟнытә онлаин ала ателецҳа еиҿкаан. Аҟәантә иалахәын А. Гогәуа ихаҭа, насгьы ашәҟәыҩҩцәа: Д. Наҷҟьебиа, А. Лагәлаа, Н. Венедиктова.
2019 ш. Даур Наҷҟьебиа далахәын Колумбиа имҩаҧысуаз «Жәларбжьаратәи ашәҟәтәы цәыргақәҵа», Богота испан бызшәала иҭрыжьыз ироман «Аҵх ахықәан» автор далархәны аӡыргарақәа мҩаҧысит.
2020 ш. февраль 17 рзы, жәлар рпоет Зубер Ҭхагазитов 85 ш. ихыҵра иазкны Ҟабарда-Балкартәыла аҳҭны-қалақь Нальчик имҩаҧысуаз аиубилеитә усмҩаҧгатәқәа дрылахәын, ААР ахьӡала дықәгылеит апоет, ауаажәларратә усзуҩы Г. Аламиа.
Аҟәа акәзар, иӡырган Ҳаири Қәҭарба ироман «Сыхдырҵәеит, сыхҵәараххеит», алитераторцәа ҿарацәа ражәеинраалақәа реизга «Ашацкыра», Нона Џьынџьал лажәабжьқәа реизга «Абзиабара ашәа». Ҳашәҟәыҩҩцәа алахәын Д. И. Гәлиа имемориалтә музеи аҟны имҩаҧгаз Аҧсны иазкны иҭыҵыз Урыстәылатәи алитература-сахьаркыратә аҭоурых-тәылаҿацәҭҵааратә журнал «Веси» аӡыргара, насгьы Амилаҭтә библиотекаҿы имҩаҧысыз Б. У. Шьынқәба ишәҟәы ҿыц «Амшынҵақәа» (1967-1978шш.) аӡыргара уҳәа.
Традицианы ишьақәгылахьеит алитературатә ҧсҭазаара арлахҿыхразы еиуеиҧшым аконкурсқәа реиҿкаара. Аҧсуа поетцәа ражәеинраалақәа ҿырҳәала рыҧхьаразы 15 ш. инаркны 25 ш. рҟынӡа зхыҵуа аҿар рыбжьара 2020ш. еиҿкаан онлаин-конкурс, 2021 ш. рзы Миха Лакрбеи Иван Ҭарбеи реиубилеиқәа раҳаҭыр азы ирылаҳәан рҩымҭақәа исахьаркны рыҧхьаразы онлаин-конкурсқәа. Иалкаахаз адипломқәа I-тәи, II-тәи, III-тәи аҩаӡарақәа ранашьан, аконкурсқәа ирылахәыз зегьы рнапаҿы ирыҭан аҳаҭыртә шәҟәқәа. Урҭ ирыцын ААР аемблема асахьа зныз абираҟ хәыҷқәеи, агәышҧы иадыркуа адыргақәеи, агәалашәаратә ҳамҭақәеи.
2021 ш. анҵәамҭазы ирылаҳәан иара убас аҧсуа шәҟәыҩҩцәа рыхьӡқәа зху амҩақәа, ашколқәа, аҧсшьарҭақәа, акультуратә хәышҭаарақәа еилкааны рсиа ашьақәыргыларазы онлаин-конкурс (уи 2022-тәи ашықәс ахь ииагоуп).
Аҧсуа шәҟәыҩҩцәа риубилеиқәа разгәаҭареи рышәҟәқәа рҭыжьреи ирымадоу аусмҩаҧгатәқәа рнаҩсангьы, урҭ ргәалашәара иадырганы иахьынӡалшоз ахаҵгылара аман зыҧсҭазаара иалҵхьоу арҿиаҩцәа ахьынхоз аҩнқәа рҟны амемориалтә ӷәқәа ркыдҵара. Убас, ашәҟәыҩҩцәа Кьыршьал Чачхалиа, Кәасҭа Герхелиа, Џьота Тапаӷәуа рмемориалтә ӷәқәа аартын. Аҟәатәи Ақалақьтә Еизара аӡбамҭа аднакылахьеит Никәала Ҳашыг имемориалтә ӷәы аартразы. Гьаргь Гублиеи Шьалодиа Аџьынџьали ахьынхоз аҩнқәа рҟны рмемориалтә ӷәқәа раартразы ашәҟәы нашьҭуп Аҟәа ақ. Ахадарахь. Џьума Аҳәбеи Терент Ҷаниеи 85-шықәсатәи риубилеитә рыцхәқәа инарымаданы ашәҟәы рхиоуп ашәҟәыҩҩцәа ахьынхоз аҩнқәа рҟны амемориалтә ӷәқәа ркыдҵаразы.
Уажәынахысгьы амилаҭтә литература арҿиараҿы злагала шьардоу ҳашәҟәыҩҩцәа рыхьӡ акамыршәразы, хымҧада, аусмҩаҧгатәқәа ирыцҵалатәуп.
Акырӡа аҵанакуеит Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи уи иатәу Алитературатә фонди русеицуреи. ААР имҩаҧнагоз аусура иалахәын ААР иатәу Алитфонд.
ААР-и Алитфонди русеицура аҧхьаҟагьы арҿиаратә ҭагылазаашьа аманы ианыҟала, ҳашәҟәыҩҩцәа рымаҵ аураҿы аҭагылазаашьа еиӷьхоит.
Ҳаамҭазтәи ашәҟәыҩҩы иҭакҧхықәра иамҽханакуа рацәоуп ижәлар рдоуҳатә культура аарҧшраҿы, аӡыргараҿы, избанзар ижәлар ржәытә-рҿатә, рдунеихәаҧшра, урҭ рҷыдарақәа иҩымҭақәа ирныҧшлароуп. Убри аҟнытә, ашәҟәыҩҩы иаҳаҭыр ахьчара аҭахны иахәаҧшуазароуп ауаажәларра ахаҭа, аҳәынҭқарра алаҧшҳәааҿгьы иҟазароуп. Ари иаанарҧшуеит амилаҭтә культура аҿиара амҩа, насгьы уи аҩаӡара.
Ашәҟәыҩҩцәа ирыҵанакуа азҵаатәқәа рахьтә ҳазхаҵгыларц иаҳҭахыз ируакуп Москватәи Алитературатә институт алитераторцәа ҿарацәа рҭаҵара. Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла анапхгареи ҳареи ҳаимадарақәа рыбзоурала абри азҵаара аӡбра амҩа азылхраҿы иҳацхрааит. Алитинститут анапхгара ҿыци дареи реицәажәара ашьҭахь аӡбшьа амҩақәа еилкаахеит. Ҳара ҳганахьала иҟаҵатәыз, ҩыџьа ирыдамзаргьы, аҿар ралҧшаара акәын. Аха, изыхҟьазаалакгьы, иақәшаҳаҭхоз рыҧшаара уадаҩхеит. Ега ус акәзаргьы, ари аус аҧхьаҟазы игәыгәҭажьтәым.
Ижәдыруеит, Аҧсны жәлар рпоет Б.У. Шьынқәба ихьӡ зху алитературатә премиа аҧҵаразы акьыҧхь аҟны инарҭбааны ишалацәажәахьоу. 2021 ш. ААР аҟнытә атәыла анапхгара рышҟа ашәҟәы шьҭын, агәыӷра ҳамоуп иахаҵгылап ҳәа.
Ашәҟәыҩҩцәа Т. Ҷаниа, Р.Қапба, З.Ҭҳаиҵыкә еиқәдыршәахьаз еиуеиҧшым астатиақәа реизга «Д.Гәлиа изку ажәа» зыхьӡу акәзар, изҭымҵыцкәа иҟоуп. 2024 ш. Аҧсны жәлар рпоет Д. Гәлиа диижьҭеи 150 ш. аҵра аиубилеитә рыцхә инамаданы аҭыжьра иазхәыцтәхоит.
Абаҩхатәра злаз апоет, дышқәыҧшыз зыҧсҭазаара иалҵыз, аха аҩымҭа ссирқәа зҭынхаз Иуа Коӷониа, Аҟәа, амшын аҧшаҳәаҿы игылаз ибаҟа аибашьраан ааха аиуит. Уи аиҭашьақәыргылара акырнтә иалацәажәахьеит. Абаҟа ҿыц азы ирылаҳәаз аконкурс аихшьалараан инагаз аусумҭақәа рахьтә инагӡаны акгьы алкаамхеит. Аха, Аҧсны акультура аминистрра аҟнытә ҩаҧхьа иазыхынҳәуп. Ҳақәгәыӷуеит аҧхьаҟазы абаҟа ҿыц ықәыргылахап ҳәа.
Аҟәатәи ашьхаҿы 1965 ш. ихацыркыз ашәҟәыҩҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи рпантеонакәзар, аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рахьтә ахылаҧшра знапы иану еилыргамкәа иаауеит иахьа уажәраанӡа. Абри иахҟьогьы ыҟазар ауеит ахылаҧшра ахьагу. Иныбжьаршә-аабжьаршәны ақалақь анхамҩатә маҵзурақәа, насгьы аҭынхацәа, ашәҟәыҩҩцәа, аҿар, астудентцәа уҳәа апантеон дрыцқьалоит, аха уи инагӡаны иазыӡбом азҵаара. 2019 ш. апантеон аҟны анышә иамадоу рсиа ҿыцны ишьақәҳаргылеит, урҭ 43-ҩык ыҟоуп, Аҧсны Аџьынџьтәылатә еибашьраани уи ашьҭахьтәи ашықәсқәеи рзы араҟа анышә иамадан Аҧсадгьыл ахьчаҩцәеи аҭынч уааҧсыреи рхаҭарнакцәа даҽа жәҩык. Арҿиаратә еилазаарақәа ирылаз рахьтә 14-ҩык анышә иамадоуп:И.Ҭарба, Қь. Агәмаа, Ӡ. Дарсалиа, М.Лакрба, А.Џьонуа, Ҷ. Џьонуа, К.Ломиа, Н. Ҭар-ҧҳа, Шә. Ԥачалиа, Ш. Ҵәыџьба, В. Анқәаб, А. Џьениа, Хә. Бӷажәба, С. Зыхәба. Егьырҭ акультуреи, аҟазареи, ауаажәларратә усзуҩцәеи уҳәа рхаҭарнакцәа роуп. Иазгәаҭатәуп, аҭыҧ ахьыҟам аҟнытә, иахьазы апантеон шарку.
Аҧсны асоциал-економикатә ҭагылазаашьаҿы ега ауадаҩрақәа ыҟазаргьы, ҳҳәынҭқарра асимвол хадақәа ируаку ахатәы бызшәа хьысҳарак анымҧшыртә амчқәа зегьы еидкылалатәуп. Ҳдоуҳатә культура уасхырс иамоу аҧсуа бызшәа анакәха, уи гәыгәҭамыжьхароуп, ахылаҧшра рыгымхароуп абызшәа зырҿио зегьы. Ари аус иааиҧмырҟьаӡакәа иазхьаҧшлатәуп. Ҳхаҿра аиқәырхаразы абызшәа иалшо рацәоуп. Уаанӡатәи аамҭақәа рыӡбахә ҳамҳәаӡаргьы, ҳҳәынҭқарреи ҳажәлари аҵыхәтәантәи 30 ш. рыла шаҟа рхыргахьоузеи, шаҟа ириааихьоузеи ахеиқәырхара хықәкыс ирыманы. Ашәҟәыҩҩгьы убарҭқәа зегьы дырхысит. Иахьагьы, уаҵәгьы иҧсҭазаареи ирҿиареи иргәылибаауа зегьы рҵакы рцәымӡырц иҭахуп. Урҭ зегьы иҳәынҭқарреи ижәлари рҧеиҧш бзиа иахьҧшуп, уажәынахыс шәытарак анымлар иара иаҟара изҭахыда. Аха, убри аамҭазы ашәҟәыҩҩы ихала ихы дазныжьны даанымхароуп, ҳдоуҳа аиқәырхаҩцәа, арҿиаҩцәа дызлареиуоу ала. Иаагозар, еиҳа иаҳзааигәоу Урыстәыла, насгьы Узбекисҭан, Ҭаџьықьсҭан уҳәа рҟны ауаажәларраҿы ашәҟәыҩҩы ироль иаҵанакуа ҳасаб азуны, аҳәынҭқарра ахаҵгылоит. Урыстәылан акәзаргьы, ашәҟәыҩҩы изинқәа еиҳа ирызхьаҧшуа иалагеит, иаҳаҭыр шьҭызхша аусмҩаҧатәқәагьы азгәарҭоит. Абри инамаданы, аганахь иузныжьуам ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахьыҟоу – Ӡиӡариа имҩа №2 аҟны игылоу ахыбра. Ишәгәаласыршәоит, 1994 ш. рзы Аҟәа ақалақь Ахадара излаҵанакуаз ала, аамҭала ахьӡҵаны, қьырала ААР иарҭеит, аха 2002 ш. рзы Аҧсны Аиҳабыра рықәҵарала, Аҧсны аҵара аминистрра абаланс ахь ииаргеит. Ахыбра ахаҭа аҭагылазаашьа иазкны, уаанӡеиҧш, атәыла анапхгара рахь зныкымкәа ашәҟәқәа ҳаҩхьеит, аха иахьа уажәраанӡа даҽаџьара ҳаиаргартә аҭагылазаашьа ыҟам. Азҵаара ӡбаӡамкәа ашықәсқәа ықәҳа ицоит. Ахыбра ахаҭа есааира иҧхасҭахоит, аҩналара даара ишәарҭоуп. Еилкаауп, изыхҟьо алшара ахьыҟам ауп. Аха ианбанӡа?
Аҵыхәтәантәи ҩышықәса ачымазара ҿкы иахҟьаны ҳусураҿы акыр аҧынгылақәа шцәырҵуазгьы, ААР аусура иацнаҵон. Акультура ахкқәа ируаку алитература ҿиозароуп, аҩымҭа ҿыцқәа алазгало ашәҟәыҩҩцәа рус ҧшьа агәацҧыҳәара рымазароуп, абиҧара ҿыцқәа еиҵагылалароуп. Убри аҟнытә, досу дахьгылазаалакгьы, ҳамчқәа еибыҭаны, ахатәы бызшәа аиқәырхареи арҿиареи ҳазааҧсалароуп. Абри акәын гәҭакыс иҳамаз 2021 ш. рзы (ААР-и ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациеи еилахәны) ахатәы бызшәа иазку аҧсуа поетцәа ражәеинраалақәа еидызкыло аизга «Аҧсуа бызшәа цәажәоит» аҭыжьраан. Уажәынахысгьы зхатә дунеи ҳагәылазырҧшуа арҿиаҩы игәцаракра ахәҭоуп.
Инамҩатәны иазааҭгылазар цәгьамызт даҽа зҵаатәык. Урыстәыла алитераторцәа рыҩнуҵҟа арҿиаҩы идгылара, изинқәа рыхьчара акыр иахаҵгыло иалагеит аҳәынҭқарратә усбарҭақәа. Убарҭ апроцессқәа ҳасаб рзуны ҳтәылаҿы аҧсуа шәҟәыҩҩи уи игәы иҵхо аусқәеи рхаҵгыларазы хырҧашьа змам аусмҩаҧгатәқәа аҭахны иҟоуп. Ари иаанаго аҧсуа бызшәа ахьчароуп, уи арҿиароуп.
Ҳтәылаҿы аус зуа арҿиаратә еилазаарақәа рыҩбагьы ирыбжьоу аусеицура акәзар, хәарҭара алоуп, аҧхьаҟагьы иацҵалатәуп.
Ӡра-ҧсра ақәымзааит аҧсуа бызшәа, еснагь аизҳара амҩа данызааит ашәҟәыҩҩы. Агәабзиареи агәыхәтәхьӡареи ҳазшаз ишәаҭәеишьааит. Иҭабуп шәахьысзыӡырҩыз.
