Абаҩхатәра иаша иагьымҩақәҵагоуп, уныҟәызцогьы мчроуп. Убарҭ аҷыдарақәа рыбзоурала, уи змоу аамҭаҿы иҭыԥгьы иԥшаауеит, иара аамҭагь, имаҵгьы аируеит. Абас иҟаз абаҩхатәра змаз шәҟәыҩҩын, публицистын, литературадырҩын Ӡаӡ Дарсалиа. Уи иҩымҭақәа руак аҿы аидара иаҵаз иара ишаҭахыз дныҟәнагеит, иԥсҭазаара зегьы изышьҭымхуа еидарахеит. Автор иакәзар, идырны, иалхны аидара даҵалеит, аамҭагьы деисарц, ибаҩхатәра иахьынӡеинаҭо ижәлар рсахьаркыратә ҟазараҿы, рдоуҳатә культураҿы, дхәарҭаны даҵагыларц. Ӡаӡ Дарсалиа иаамҭаз макьана даҭахын ҩба-хԥа занааҭ рбаҩхатәра змаз. 1928 шықәсазы уи аусура далагеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» (“Аԥсны”) аредакциаҿы. 30 шықәса убра аус иуан агазеҭ аҭакзыԥхықәу маӡаныҟәгаҩыс. Ӡаӡ Дарсалиа данцәырҵыз аԥсуа литературатә бызшәеи, апублицистикеи, агазеҭи рбызшәа аҿиара заатәи аетап иаҵанакуан. Ицқьаз, ибеиаз збызшәа аԥсуа литературатә бызшәагьы имҩашьахуа ианыԥшыз ашәҟәыҩҩы, иара убас ихәҭаа ду алеигалеит аԥсуа публицистикатә, газеҭтә бызшәа аҿиара. Аԥсҭазаараҿы имҩаԥысуаз ахҭыс ҿыцқәа, аиҭакрақәа, ажанр ҿыцқәа, атермин ҿыцқәа шьҭызхшаз абызшәа ашьақәыргылара, аҿиара.
Убри аус шиуаз, убри аиԥш аҭакԥхықәра дшаҵагылазгьы, иара ԥсабарала илаз ахь аԥхьа иргылоз асахьаркыратә литератураҿы иусура еихсыӷьра ақәмызт. Уа дырҿын усҟаназ апроза – ажәабжь, адрама ржанрқәа рҿы аԥхьа игылаз аҳасабтәқәа. Апрозаҿы, ажәабжьқәа рҿы еиҳа иҿыцыз аҩымҭа аиҿкаашьа, иааидкылан астиль, афактура, архитектоника. Иҩымҭақәа ианрыҵаҵәахыз ыҟан ауаажәларра классла изшаз ареволиуциа ҟалаанӡатәи асоциалтә еиҟарамра шышьақәгылаз атәы зҳәоз ахшыҩ маӡа. Уи иҟанаҵон ахатәы стиль, апроза атекст аилазаашьа ҿыц. Абарҭ зегьы ааидкылан уахәаԥшуазар, Ӡаӡ Дарсалиа аԥсуа жәабжь, аԥсуа проза аҿиара акры ациҵеит, ԥхьаҟа игеит.
Иҵегьы илшеит уи, усҟангьы, иахьагьы ҳлитератураҿы аиҵахара змоу ажанр –адраматургиа аҿы. Ӡаӡ Дарсалиа баҩхатәрала, раԥхьа иргылан, дыдраматургын. Иара иаамҭаз ари ажанр аԥсуа литератураҿы алагамҭа акәын уҳәартә иҟан. С. Ҷанба идрама «Амҳаџьыр» анаҩс зыӡбахә уҳәашаз акгьы ыҟамызт.
Ӡаӡ Дарсалиа ииҩыз актк змоу апиесақәа рыҿгьы иаразнак игәоумҭар залшомызт автор идраматургиатә баҩхатәра. Идраматә ҩымҭақәа ирыцку «Ажәытәра иагаз» иарҵабыргит баҩхатәрыла абри ажанр зегь реиҳа дшазҟазоу, ирҿиара гәыцәс ишамоу. «Ажәытәра иагаз» – инаӡоу, ҟазарыла еиҿкаау, зфабула, зсиужет, зсахьаркыратә идеиа еицҿакны еиқәшәаны аус ахьыруа социалтә драмоуп. Адрамаҿы иаарԥшуп иаахтны аиҿагылара аҟынӡа инанагаз, џьара демократиатә неиҭасрақәак ирыҵанамкӡаз аԥсуа ҭауади-аамсҭеи анхацәеи реиҿагылара ахьтә етапк. Шәышықәсала аҳратәра иҭагылаз анхаҩыжәлар рҽеиҿыркаауа, рзинқәа рыхьчаразы иқәгыло иалагеит. Уа аинышәара зыҟалом, аха уи ареволиуциатә мҩала иҳасабтәуп ҳәагьы аҳәом. Убри аҟнытә, адрама ахаҭа зҵаарак еиԥшны иҟаҵоуп, ахәаԥшҩы дазхәыцыртә, аҭак изыԥшаауазар иԥшаарц. «Ажәытәра иагаз» изныкымкәа аԥсуа театр асценаҿы иқәдыргылахьан. Изларҳәо ала, ақәҿиара бзиагьы аман. Убри адрама атәы, аԥсуа драматургиа зегьы аира, ашьақәыргылара, аизҳара иазкуп Ӡаӡ Дарсалиа иԥа Владимир Дарсалиа имонографиа. Владимир даара иазыҟаҵаз, аҳәаанырцәтәи, иара убас аурыс, аԥсуа литературақәа ибзианы издыруаз, иахьатәи аамҭа аҩаӡарала ахәшьара азҭартә иҟаз ҟазараҭҵааҩын, критикын. Иара убас иҩит иаб изку амонографиа «Ӡаӡ Дарсалиа». Уи инапы иҵыҵыз зегьы лагала дууп аԥсуа литератураҭҵаара, аԥсуа критикатә культура зегьы аҿы.
Ирҿиара зегьы аиԥш, даара акраҵанакуеит, акры аҳәоит иааидкылан ҳдоуҳатә культура азы Ӡаӡ Дарсалиа уинахыстәи ирҿиаратә усурагьы. Акыр дшааԥсахьазгьы, иқәра акыр шыҟазгьы, иԥсы ҭанаҵы уи икалам каимыршәит. Убарҭ, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы, иаԥиҵаз иусумҭақәа, иахьа уажәраанӡагьы ирыхәҭоу ахәшьара рмоуц. Раԥхьа иргылан, аԥсуа жәлар бжазтәыз амҳаџьырра атрагедиа атәы зҳәо иҩымҭа «Аӡыблара». Иара убас, уи иаԥиҵеит ишәҟәы «Аԥсҭазаара аҟнытә», дызхааныз аԥсуа культуреи ауаажәларратә культуреи рҿы иналукааша: Д. И. Гәлиа, С. И. Ҷанба, А. М. Ҷоҷуа, М. Л. Аҳашба, И. А. Коӷониа, Ф. Х. Ешба, К. Ф. Ӡиӡиариа рхаҿсахьақәа ртәы зҳәо.
Абасҟак ыҟоуп Ӡаӡ Дарсалиа илагала аԥсуа литература аҿиараҿы, уи ашьаҭаркҩы Д. И. Гәлиа ирҿиамҭақәа рҟынтәи уинахыстәи ажәа ҟазара аҿиарахьы ихыу ацҳақәа ируакхаз.
Иазыҟаиҵеит аԥсуа проза ҿыц, Иван Папасқьыр иеиԥш иҟаз авторцәа цәырызгаз, апублицистика, агазеҭ бызшәа ашьақәгылара, аҿиараҿы ихьӡ рҳәоит, аԥсуа журналистика ахыбаҩцәа: Д. И. Гәлиа, М. Л. Аҳашба, Н. Б. Киут, Н. Е. Гериа уҳәа инарываргыланы.
Абасала, Ӡаӡ Дарсалиа дызҵаз иеидара нхеит аԥсуа доуҳатә культураҿы ибаҟаны, иааԥымҵәаӡакәа ажәлар рымаҵ аулартә амчгьы, анҵырагьы аманы.
Алықьса ГОГӘУА
