Ааигәа Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҧшьгарала И. Гь. Папасқьыр ихьӡ зху Аҧснытәи Амилаҭтә библиотека аҟны имҩаҧган ҳџьынџьуаҩ, ашәҟәыҩҩы Ҳаири Қәҭарба иҭоурыхтә роман (хшәҟәыкны) «Сыхдырҵәеит, сыхҵәараххеит» аӡыргара. Аҧсадгьыл ахь архынҳәразы аминистрра акәзаргьы, ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи Амилаҭтә библиотекеи еицыҩаҧыргоз аусмҩаҧгатә иахаҵгылеит.

Аӡыргарахь инеит ашәҟәыҩҩы Ҳаири Қәҭарбеи «Сыхдырҵәеит, сыхҵәараххеит» (ҩ-хәҭак) аҧсшәахь аиҭагаҩ, Октаи Чкотуеи реиҧш, ашәҟыҩҩцәа Реидгылеи ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациеи реилазаарақәа ирылоу ашәҟәыҩҩцәа, аҵарауаа, акультуреи аҟазареи русзуҩцәа, зыҧсадгьыл ахь ихынҳәхьоу ҳџьынџьуаа рхаҭарнакцәа.

2007 ш. раахыс Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла иалоу ашәҟәыҩҩы, аиҭагаҩ, апублицист Ҳаири Қәҭарба диит Ҭырқәтәыла, Диузџье иаҵанакуа Есма-Ҳаным ақыҭан.

Аҧхьа иқыҭаҿ ашкол дҭалеит, ашьҭахь абжьаратә ҵара иоуит Диузџье. Уи нахыс Анкаратәи амедицинатә институт дышҭалазгьы, ҩышықәса рышьҭахь Сҭампылтә ауниверситет аҟны анџьныр-аргылаҩ изанааҭ иоуеит.

Аҧсныҟа даныхынҳә, изгәалашәы шәрацәаҩуп «Абаз–ТВ» аҟны «Ҳара ҳдиаспора» зыхьӡыз ателедырраҭарақәа рцикл мҩаҧигон.

Аҧсуаа, егьырҭ Кавказ ашьхаруа диаспорақәа рфольклор, рҭоурых дазҿлымҳан, икьыҧхьуан еиуеиҧшым астатиақәа. Аҧсуааи адыгақәеи рҭоурых иазку  ашәҟәы авторцәа ҩыџьа дыруаӡәкуп.

Ҳаири Қәҭарба аҧшьгаҩыс даман ажурнал «Алашара», 1990 ш. акәзар, иҩызцәеи иареи еиҿыркааит аҭыжьырҭа «Нарҭ». Уаҟа аҧсуа-адыга жәларқәа рҭоурых, ркультура, рлитература иазкыз ашәҟәқәа ҭрыжьуан. Убри аамҭа инаркны Ҳаири Қәҭарба алитература еиҳа ихшыҩ азцо далагеит. Аҭоурыхтә проза еиҳа дзазхьаҧшуагьы еилкаауп. Атәым дгьыл ахь ихырҵәаз аҧсуаа иахьнанагаз, ирыхҭыргаз аамҭа цәгьа иҩымҭақәа рҿы аарҧшра иҽазишәоит, егьиқәҿиоит.

Ишдыру еиҧш, Ҳаири Қәҭарба Б.Шьынқәба ироман «Ацынҵәарах» аҭырқәшәахь еиҭеигеит, уи Ҭырқәтәыла иҭыжьын.

Ихаҭа раҧхьатәи иҭоурыхтә роман «Сыхдырҵәеит, сыхҵәараххеит» ҩ-хәҭакны иҟоу 2005 ш. иҭыжьын Ҭырқәтәыла. Аҩбатәи ашәҟәы ҭыҵит 2006 ш. тираж рацәала. Октаи Чкотуа аҧсшәахь еиҭеигеит арҭ аҩбагьы. 2011 ш. акәзар, ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла иабзоураны, Аҟәа, Аҧснытәи аҳәынҭқарратә шәҭыжьырҭаҿы иҭыжьын.

Ааигәа Ҭырқәтәылан ҭырқәшәала иҭыҵит аҭоурыхтә роман х-шәҟәыкны. Уаанӡатәиқәа аҩба еиҭаҭыжьхеит, урҭ ирыцлеит аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы автор аус здиулоз ароман ахҧатәи ашәҟәы «Ухҵәазар асакараҿгьы уҧсуеит» зыхьӡу. Ашәҟәыҩҩы ихаҭа  Ҭырқәтәыла дыҟан, ашәҟәы аӡыргарақәа акырџьарагьы имҩаҧысит.

Ҳаири Қәҭарба иааҧсара маҷымкәа иҟоуп аиҭагара аус аҟны. Б. Шьынқәба ироман адагьы аҭырқәшәахь еиҭеигахьеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы «Иахьатәи аҧсуаа ркультуреи рыбзазашьеи», иара убас аҭоурыхҭҵааҩ Гьаргь Амҷба иусумҭақәа руак уҳәа егьырҭгьы.

Амилаҭтә библиотекаҿы ашәҟәы аӡыргара иазкыз аиқәшәарахь инеиз бзиала шәаабеит ҳәа раҳәауа, аизара ааиртит абиблиотека аиҳабы Борис Ҷолариа, дагьазааҭгылеит Ҳаири Қәҭарба акыр шықәса раахыс абиблиотека дшаҭаауа, ирыгу-ирыбзоу дшазҿлымҳау, илшо аҟны дагьшырхаҵгыло, ирҿиара акәзар, даараӡа ҳаҭыр шырзақәу, насгьы ишәҟәқәа рӡыргара абиблиотекаҿы иахьымҩаҧысуа агәахәа ду шырнаҭо.

Анаҩсан Ҳаири Қәҭарба иҧсҭазаареи ирҿиареи ирызкны дықәгылеит, ироман дахцәажәеит Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩы Вахтанг Аҧҳазоу.

«Ароман актәи ашәҟәы инаркны аҭыжьымҭақәа рыхҧагьы рҟны Ҳаири Қәҭарба иааиршыр иҭахын аҧсуаа хырҵәана атәым дгьыл аҟны ианнанага инаркны ирхыргоз арыцҳарақәа, изҭагылаз аамҭа хьанҭа, ҿыц рхәышҭаарақәа рҟны рылҩаҵә ҩеиртә аиланхарҭақәа реиҿкаара, аха убри аамҭақәа рзы иаарыцрымшәо ирыцыз ачымазарақәа, аҧсҭбарақәа, рҵеицәа ҩаҧхьа абџьар раҵагылара, атәым дгьыл азы рҭахара, насгьы ақәылаҩцәеи ауаа рышьреи, ашьоурақәеи уҳәа акыр. Рҭагылазаашьа шыцәгьазгьы, аҧсуаа рхылҵшьҭрақәа, егьыр адыгақәа реиҧш, еиқәдырхон рхатәы бызшәа, раҧсуара, рҵас-рқьабз, аҧсуа ихаҿра дырӡуамызт. Ауадаҩрақәа рҿаҧхьа рхы ладырҟәуамызт. Уи ауп, ҳәарада, ахеиқәырхара рылзыршаз, иахьа уажәраанӡа иаазгазгьы.

Ари ашәҟәы иаҧхьар рыхәҭоуп Аҧснытәи аҧсуаа реиҧш, анҭыҵ иҟоугьы. Усҟан еиҳа агәыблра, аилибакаара, аихаҵгылара, ажәҩахыреибыҭара ҟалоит,  зны-зынла аҭыҧ змоу ҳгәы иамыхәо аҭысқәагьы маҷхоит ҳәа. Абас еиҧш иҟоу аҩымҭақәа роуп ҳашьцәеи ҳареи иҳабжьоу ацҳа амаакырақәа азҭо, ҳаигәныҩрагьы зырҭбаауа. Адиаспорақәа рҭоурыхтә ҧсадгьыл ахь ргәыблра змырӡуа, рмилаҭ хдырра шьҭызхуа, раҧсуара еиқәзырхо, рыҧсадгьыл ахьгьы ихьазырҧшуа. Хаҭала даараӡа сақәгәыӷуеит Октаи Чкотуа ибзоурала ахҧатәи ашәҟәгьы аҧсшәахь еиҭагахап, егьҭыжьхап ҳәа», - иҳәеит уи ахәҭакахьала.

Ашәҟәы (ҩ-хәҭак) аҧсшәахь аиҭагаҩ Октаи Чкотуа иакәзар, дазааҭгылеит Ҳаири Қәҭарба ирҿиара. «Ҳџьынџьуаа рахьтә ҳаамҭазтәи арҿиаҩцәа ҳхаҿы ианнаҳго, иаҳҳәар ҟалоит имацара иоуп иҳамоу ҳәа. Избан акәзар, ихатәы бызшәа ибзианы иахьидыруа адагьы, уи шьахәла идыруеит ижәлар рфольклор, урҭ рҭоурых, ихырҵәаз атәым дгьыл аҟны ирхыргаз арыцҳарақәа аиҳабацәа рҟнытә акыр иаҳахьан. Абасала уанизхәыцуа, ури зхатәы хаҿра змоу аҧсыуа шәҟәыҩҩуп. Иҩымҭақәа рҟынгьы иааирҧшеит ахҵәара иақәшәаз иахьнанагаз, ауадаҩрақәа рхыргазаргьы, рхаҿы шеиқәдырхаз, раҧсуара, рлеишәа шыдмырӡыз, убри алагьы ахьанҭара дуқәа ишыриааиуаз, рыхгьы шыладмырҟәыз. Ари даара хадара алоуп аҩымҭаҿы. Ақәҿиарақәа изеиӷьаҳшьоит, ҳагәгьы иладууп. Иахьатәи ҳаицәажәара еиҿызкааз, иахаҵгылаз рахь иҭабуп сҳәоит».

Апоет, ауаажәларратә усзуҩы Геннади Аламиа ахәшьара бзиа аҭауа, ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭа дахцәажәауа иҳәеит: «Абас еиҧш иҟоу аус бзиақәа роуп ҳашьцәеи ҳареи ҳаизааигәазтәуа, агәыблра ҳабжьазҵо, жәларык раҳасабалагьы аҧеиҧш лаша ҳазҭо. Гәыкала идсныҳәалоит ироман аҭыҵра. Еизакны аҧсышәала иҭыжьны ианҳауа ҳазыҧшызаауеит».

Аҧсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа ахада Зураб Џьапуа уаанӡа иқәгылахьаз злацәажәоз ахшыҩҵак иацҵауа иазгәеиҭеит: «Ҳаири Қәҭарбеи сареи раҧхьаӡа акәны ҳаиқәшәеит, ҳаибадырит Ҭырқәтәылан, даараӡагьы игәныскылеит ҳаицәажәара. Усҟан еилыскааит зыжәлар рҵеиҵш иазхәыцуа, ҩнуҵҟала ибылуа, ибеиоу зхатә дунеи змоу, насгьы уи аарҵшра иашьҭоу аӡә иакәны. Абар, уи лабҿаба иаабоит иҩымҭақәа рыла. Ҳаири Қәҭарбеи Октаи Чкотуеи реиҧш иҟоу ҳашьцәа иахьагьы, уажәынахысгьы аҧсҭазаараҿы иааныркыло аҭыҧ еилаҳкаауазароуп, уи ахшыҩзышьҭреи ахаҵгылареи амазароуп. Аҧхьаҟагьы ҳақәгәыӷуеит Ҳаири иҩымҭа ҿыцқәа рыла ҳиргәырӷьалап ҳәа».

«Ҳаири Қәҭарба ирҿиара ижәлар рҭоурых уасхырс измоу, еицакра зқәым рдоуҳа иахылҵыз акәны сахәаҧшуеит. Ихаҭа дызтәу амилаҭ рдоуҳа далубаауеит, қәҿиаралагьы иҩымҭақәа рҟны ацәыргара дақәшәоит. Ари ҧсҭазааратә философиоуп.Хымҧада, аҩымҭақәа аҧсуа ҧхьаҩцәа инарҭбааны ирыларҵәатәуп», - иҳәеит ашәҟәыҩҩы, Аҧснытәи аҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа аиҳабы Даур Наҷҟьебиа.

Ашәҟәы аӡыргараан ргәаанаграқәа рҳәеит  иара убас ауаажәларратә усзуҩы Циза Гәымба, ашәҟәыҩҩы, ҳџьынџьуаҩ Аднан Иаан (Маан), Аҭаман Кәыџба уҳәа егьырҭгьы.

Аҵыхәтәан ажәа иман ашәҟәыҩҩы Ҳаири Қәҭарба. Аҧхьаӡа иргыланы иҭабуп ҳәа ахиҳәааит, агәахәа шинаҭазгьы имӡеит иҩымҭақәа рӡыргара ахьеиҿкаахаз, насгьы иқәгылаз ргәаанаграқәа иара изы хәарҭара шрылоу даҩымсит. Ҵабыргуп, аҧсҭзаараҿы зынӡа даҽа занааҭк шиоузгьы, ижәлар рҭоурых, ржәытә-рҿатә еснагь дазхәыцуан, дазҿлымҳан, ирацәагьы даҧхьон. Б. Шьынқәба ироман «Ацынҵәарах» аҭырқәшәахь ианеиҭеига, егьанҭыжьха ашьҭахь ихатә ҩымҭак аҧҵара дазнархәыцит, дазхьанарҧшит, егьицхрааит. Абри дазаа-гылауа, «сырҿиара дацс иамоу «Ацынҵәарах» ауп»,  иҳәеит уи. Ихаҭа ироман раҧхьатәи ашәҟәы аҭыжьразы шәҟәҭыжьырҭак аҟны ргәаанагара еиликарц ианриҭа, аҧхьаразы, ахәшьара аҭаразы раҧхьа издыргалаз аредактор лажәақәа ихашҭӡом. «Анцәа саргьы саҧсыуаны сзимшазеи ҳәа, схы сназхәыцит», - лҳәазаап уи. Арҭ ажәақәа рыла еилкаахеит аҭыжьра ишаҧсаз. Абасала ашәҟәҩырахь имҩа ылихит Ҳаири Қәҭарба. Иажәа хыркәшауа иҭабуп ҳәа реиҳәеит аиқәшәара еиҿызкаази уи иахаҵгылази зегьы.

В.Ажәанба