14.11.2019
Аҧсуа шәҟәыҩҩы, аҭоурыхдырҩы, аиҭагаҩ, апублицист Ҳаири Қәҭарба60 шықәса ихыҵит.
Ааигәа И.Г. Папасқьыр ихьӡ зху Аҧснытәи Амилаҭтә библиотека аҟны Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла имҩаҧнагеит Ҳаири Қәҭарба иҿиаратә хәылҧазы. Уахь инеит ашәҟәыҩҩцәа, аҵарауаа, акультуреи аҟазареи русзуҩцәа, абиблиотекақәа рхаҭарнакцәа, аҿар, зыҧсадгьыл ахь ихынҳәхьоу ҳџьынџьуаа.
Аиқәшәара аартуа Амилаҭтә библиотека анапхгаҩы Б. Ҷолариа ашәҟәыҩҩы ииубилеи идиныҳәалеит, иаҧхьаҟа еиҳацу ақәҿиарақәа изеиӷьеишьеит. Анаҩс ажәа ииҭоит Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩы В. Аҧҳазоу. Уи дазааҭгылеит Ҳаири Қәҭарба иҧсҭазаареи ирҿиаратә мҩеи. Анаҩс иара егьымҩаҧигон. Ашәҟәыҩҩы ирҿиара иазкны азҵаарақәа ирҭеит: Т.Ҷаниа, А.Лагәлаа, Гә. Кәыҵниа, Е. Бебиа, С Қорсаиа, Џь.Инџьгиа, А. Чхамалиа, ирҿиареи иуаажәларратә усуреи иазааҭгылеит А. Мықәба, Г.Аламиа, О. Ҷкотуа (иҩымҭақәа аҧсшәахь реиҭагаҩ), В. Ԥачулиа, Е. Ԥлиа, Н. Арсҭаа уҳәа егьырҭгьы. Ашәҟәыҩҩы Ҳ.Қәҭарба азҵаарақәа зегьы инарҵауланы рҭакқәа ҟаиҵеит, азҿлымҳара бзиагьы аиуит.
Ҳ.Қәҭарба диит Ҭырқәтәыла, Диузџье иаҵанакуа Есма-Ҳаным ақыҭан. Ҭырқәтәылатәи аҧсуаа дреиуаны зыҧсадгьыл ахь ихынҳәыз ашәҟәыҩҩы Аҧсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2007). Аҧсшәа даараӡа ибзианы идыруеит.
1966 ш. иқыҭа гәакьаҿы алагарҭатә школ дҭалеит, анаҩс Диузџьеҟа диасит, уа абжьаратә школ далгеит (1975). 1976 ш. дҭалеит Анкаратәи амедицинатә институт (Ҳаџьеҧ-ҭеҧе), аха хара имгакәа, 1978 ш. Сҭампылтәи ауниверситет анџьныр-ргыларатә факультет дҭалоит.
Аҧсныҟа даныхынҳә аус иуан ателехәаҧшратә канал ателехәаҧшратә канал «Абаза» аҟны, аҧсышәала имҩаҧигон ателедырраҭарақәа рцикл «Ҳара ҳдиаспора».
Ҳ. Қәҭарба данхәыҷыз инаркны афольклор дазҿлымҳан, убасҟан жәлар рҿаҧыц рҿиамҭақәа рышьаҭала ажәабжь кьаҿқәеи алакәқәеи иҩуа далагеит. Дышнеи-шнеиуаз истатиақәеи иажәабжьқәеи икьыҧхьуан Кавказаа рхылҵшьҭрақәа иртәыз апериодикатә ҭыжьымҭақәа рҟны. («Нхыҵ Кавказ» уҳәа егьырҭгьы); аҧсуа-адыгеи кавказ егьырҭ ажәларқәеи рҭоурых иазкны аҭоурыхтә усумҭақәа ҭижьуан (иаагозар, «Ачарқьесқәа рҭоурых», Сҭампыл, 1992; еицырҩит Аисун Қамаџьи иареи).
Ҳ. Қәҭарба Ҭырқәтәылан ауасхыр шьҭеиҵеит ажурнал «Алашара». 1990 ш. иҩызцәа ицырхыраары еиҿикааит ашәҟәҭыжьырҭа «Нарҭ», уа иҭрыжьуан аҧсуа-адыга жәларқәа рҭоурыхи, ркультуреи, рлитературеи ирызкыз аҭҵаамҭақәа, ашьхаруа диаспора ахаҭарнакцәа рсахьаркыратә ҩымҭақәа. Урҭ иреиуоуп: С. Е. Берзеџь ишәҟәы «Ҭырқәтәыла ахақәиҭратә еибашьраҿы ачерқьес хҵәацәа», Иашар Бага (Ҳаҭҟо) иажәеинраалақәа реизга «Аччаҧшь», М. Кандур ироман «Кавказ. 1-тәи атом. Ачечен аҳәаҳәа», Оздемир Озбаи ишәҟәы «Кавказаа» рхылҵшьҭра еиуоу Анатолиатәи иажәабжьқәа», Шевалие Теитбоут де Марини «Амҩантәи ианҵамҭақәа» аҭырқәшәахь аиҭага уҳәа егьырҭгьы. Араҟа Ҳ. Қәҭарба еиқәиршәеит егьҭижьит ашәҟәы «Ачерқьесқәа рбызшәа, рлитература, рҭоурых». Иҭижьит иара убас ихаҭа аҭырқәшәахь еиҭеигаз Б. Шьынқәба ироман «Ацынҵәарах», Гь. Амҷба ишәҟәы «Абжьарашәышықәсақәа раантәи аҧсуааи алазқәеи», И. Аргәын ишәҟәы «Аҧсуаа рыҧсҭазаареи рыбзазареи» (еицеиҭаргеит Иалчын Карадашьи иареи). Зынӡа 44 шәҟәы ҭижьит. Аха 1991 ш. аҭыжьырҭа «Нарҭ» адыркит. Ҩышықәса рышьҭахь Иунал Џьуџьуи иареи ҩаҧхьа иаадыртит аҭыжьырҭа «Нарҭ». 1998 ш. аҭыжьра хациркит ажурнал «Алашара» (зынӡа 13 номер ҭыҵит).
1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны Ҳ. Қәҭарба еиҳа дазхьаҧшуа далагеит алитературатә рҿиара. Аинтернет иҭагалоу аиҿцәажәарақәа руак (апрель, 2007ш.) аҿы апроза иаҵанакуа аепикатә жанр иазхьаҧшра иазкны иазгәеиҭеит: «Аҧхьаӡа иргыланы сара сышәҟәыҩҩхап ҳәа сашьҭамызт… Аҧхьа изҩыз сышәҟәқәа аҭоурых иазкын. Урҭ рҟны сҽазысшәон ҳкультура ахҭысқәеи афакҭқәеи рышьақәыргылара, ҳкультура аҧшӡареи абеиареи аарҧшра. Аха аҭоурыхтә усумҭақәа инарҭбааны изрылаҵәом. Убри аҟнытә, сышнеи-шнеиуаз аҭоурыхтә роман ажанр сазкылсит…» Х-романк ҭижьхьеит, даҽакы аҭыжьра иазирхиоит (ахҧатәи ироман О. Ҷкотуа иеиҭеигеит, уи иабзоураны аҧсуа ҧхьаҩцәа ироуеит).
Ашәҟәыҩҩы зыӡбахә ҳамоу иҿцәажәараҿы игәаанагара иҳәоит иара убас Ҭырқәтәылан ижәлари ихатәы бызшәеи рлахьынҵа иазкны: «Уаҩык иаҳасабала сара сгәы иҵымхар ауамызт, Ҭырқәтәылан инхо сџьынџьуаа ассимилиациа иахьамҽханакуа, рхатәы бызшәеи ркультуреи ахьырцәыӡуа». Уи иажәақәа рыла, абызшәа ацәыӡра амилаҭ хдырра ацәыӡра ашҟа икылнагар ауеит.
Ҳ. Қәҭарба машәыршақә акәым аҭоурыхтә проза дзазхьаҧшыз, Кавказтәи аибашьра иахҟьаны хх ашә. ҳажәлар рҭоурых аҟны аҭыҧ змаз атрагедиатә хҭысқәа рпроблемақәа рыла. Аҳәаанырцәтәи атәылақәа рҟны иҟоу егьырҭ ашьхарыуа диаспорақәа рхаҭарнакцәа аӡәырҩы реиҧш еиликаауан, атрагедиа ахыҵхырҭақәа хх ашә. ашҟа ушиарго, насгьы ашәҟәыҩҩы уаанӡа инапы злакыз аҭҵааратәи аиҭагаратәи усура акырӡа ицхрааит аҭоурыхтә ҩымҭақәа раҧҵараан. Араҟа иазгәаҭазар ауеит Б. Шьынқәба, иара убас адиаспора иаҵанакуа егьырҭ ачерқьес шәҟәыҩҩцәа Кавказтәи аибашьра иазкны иаҧырҵахьаз аҩымҭақәа.
2005 ш. рзы иҭыҵит раҧхьатәи ироман «Ахырҵәара», 2006 ш. – аҩбатәи ашәҟәы. Ароман аҧхьатәи ахәҭа аҧсшәахь еиҭеигеит Оқҭаи Ҷкотуа (зыҧсадгьыл аҟны инхо Ҭырқәтәылатәи аҧсуа диаспора ахаҭарнак), егькьыҧхьын 2009 ш. ажурнал «Алашара» аҟны, ҩ-хәҭак аманы хазы шәҟәны иҭыжьын 2011 ш. Аҧсныҳәыншәҟәҭыжьырҭа аҟны. Ароман аҟны автор иааирҧшуеит XIX ашә. Кавказтәи аибашьра иахҟьаны Ҭырқәтәылаҟа иахгаз аҧсуаа ртрагедиа, атәым жәҩан аҵаҟа рыҧсҭазаашьа, ианыҧшуеит аҧсуаа рыбзазара, рҵас-рқьабз. Аҩымҭаҿы раҧхьаӡа акәны ахҭысқәа аарҧшуп Ҭырқәтәылатәи аҧсуа диаспора ахаҭарнак иблала.
